ทำไมที่ดินริมแม่น้ำถึงถูกกัดเซาะ และวิธีสร้างแนวกันคลื่นเบื้องต้น

ทำไมที่ดินริมแม่น้ำถึงถูกกัดเซาะ และวิธีสร้างแนวกันคลื่นเบื้องต้น

สารบัญ

ใครมีบ้านหรือที่ดินติดแม่น้ำคงเคยเห็นภาพเดียวกัน ปีแรกตลิ่งยังลาดสวย ผ่านไปไม่กี่ฤดูน้ำหลาก ขอบดินเริ่มแหว่ง รากต้นไม้โผล่ บางจุดหายไปหลายเมตร ที่ดินที่ซื้อมาเต็มโฉนดค่อย ๆ กลายเป็นส่วนหนึ่งของลำน้ำ

คำตอบสั้น ๆ คือ ตลิ่งถูกกัดเซาะเพราะแรงของน้ำ ทั้งกระแสน้ำ คลื่นจากเรือ และการขึ้นลงของระดับน้ำ ดึงเม็ดดินออกจากตลิ่งเร็วกว่าที่ธรรมชาติจะเติมกลับมา โดยเฉพาะที่ฐานตลิ่ง เมื่อฐานถูกกัดจนเว้า ดินด้านบนก็พังตามลงมา วิธีป้องกันที่ได้ผลจึงต้องทำ 3 อย่างพร้อมกัน คือ ปกป้องผิวตลิ่งไม่ให้สัมผัสแรงน้ำโดยตรง ป้องกันฐานไม่ให้ถูกกัดลึก และปล่อยให้น้ำในดินระบายออกได้

บทความนี้อธิบายกลไกการกัดเซาะแบบเข้าใจง่าย สัญญาณเตือนที่ควรรีบจัดการ และขั้นตอนสร้างแนวกันคลื่นเบื้องต้นด้วยกล่องเกเบี้ยน ซึ่งเป็นวิธีที่หน่วยงานรัฐและงานชลประทานในไทยใช้กันแพร่หลาย

การกัดเซาะตลิ่งคืออะไร

การกัดเซาะตลิ่ง (Riverbank Erosion) คือการที่ดินบริเวณขอบลำน้ำถูกน้ำพาออกไปทีละน้อยหรือพังลงเป็นก้อนใหญ่ แบ่งได้ 2 ลักษณะหลัก

  • การกัดเซาะผิวดิน น้ำไหลผ่านแล้วค่อย ๆ พาเม็ดดินและตะกอนออกไป มองเห็นได้ยากในระยะสั้น แต่สะสมเป็นเมตรได้ในไม่กี่ปี
  • การพังทลายของตลิ่ง เมื่อฐานตลิ่งถูกกัดจนเว้าเข้าไป ดินด้านบนไม่มีอะไรรองรับ จึงทรุดหรือไถลลงน้ำทั้งแผง มักเกิดตอนน้ำลดหลังน้ำหลาก

ทั้งสองแบบมักเกิดต่อเนื่องกัน การกัดเซาะผิวดินที่ฐานคือจุดเริ่มต้น และการพังทลายคือผลลัพธ์ที่เจ้าของที่ดินมักเห็นเป็นอย่างแรก

ทำไมที่ดินริมแม่น้ำถึงถูกกัดเซาะ

สาเหตุมีทั้งจากธรรมชาติและจากกิจกรรมของคน ส่วนใหญ่เกิดจากหลายปัจจัยรวมกัน

1. ตลิ่งอยู่ด้านนอกโค้งน้ำ

แม่น้ำที่คดเคี้ยว กระแสน้ำจะเหวี่ยงเข้าหาตลิ่งด้านนอกโค้งด้วยความเร็วสูงกว่าด้านใน ตลิ่งด้านนอกจึงถูกกัดลึกต่อเนื่อง ส่วนด้านในโค้งกลับมีตะกอนทับถมจนเกิดหาดทราย ที่ดินที่อยู่ด้านนอกโค้งจึงเสี่ยงที่สุด

2. ความเร็วน้ำช่วงน้ำหลาก

แรงเฉือนที่น้ำกระทำต่อตลิ่งเพิ่มขึ้นตามความเร็วน้ำ ช่วงฤดูฝนที่น้ำไหลแรง ดินที่เคยทนได้ในฤดูแล้งจะถูกพาออกไปมากกว่าปกติหลายเท่า (อ่านเพิ่มเติม: ประโยชน์ของกล่องเกเบี้ยนช่วงมรสุมและพายุ)

3. คลื่นจากเรือ

แม่น้ำที่มีเรือวิ่งผ่านบ่อย คลื่นจะซัดเข้าตลิ่งซ้ำ ๆ ทั้งวัน คลื่นแต่ละลูกอาจดูเล็ก แต่การกระแทกและดูดกลับต่อเนื่องจะดึงดินบริเวณระดับน้ำออกไปจนเกิดรอยเว้าเป็นแนวยาว

4. ระดับน้ำลดลงเร็ว

ช่วงน้ำหลาก ดินตลิ่งอุ้มน้ำไว้จนอิ่มตัว เมื่อระดับน้ำในแม่น้ำลดลงเร็ว น้ำในดินระบายออกไม่ทัน ดินจึงหนักขึ้นและแรงดันน้ำในดินดันตลิ่งออก ทำให้ตลิ่งพังได้แม้ไม่มีกระแสน้ำแรง หลายพื้นที่จึงพบว่าตลิ่งพังหลังน้ำลด ไม่ใช่ตอนน้ำขึ้น

5. ชนิดของดินตลิ่ง

ดินทราย ดินร่วนปนทราย และดินตะกอนที่ไม่มีแรงยึดเกาะ จะถูกน้ำพาไปง่ายกว่าดินเหนียวมาก ตลิ่งที่เป็นดินถมใหม่ซึ่งยังไม่ได้บดอัดก็มีความเสี่ยงสูงเช่นกัน

6. การเปลี่ยนแปลงจากกิจกรรมของคน

การตัดต้นไม้และหญ้าริมตลิ่งทำให้ไม่มีรากยึดดิน การดูดทรายในลำน้ำทำให้ท้องน้ำลึกขึ้นและฐานตลิ่งเสียสมดุล การถมดินหรือสร้างสิ่งก่อสร้างรุกลำน้ำทำให้ทางน้ำแคบลงและน้ำไหลเร็วขึ้น รวมถึงน้ำฝนที่ไหลบ่าจากบนตลิ่งลงแม่น้ำโดยไม่มีทางระบาย ก็กัดร่องดินจากด้านบนลงมาได้

image
6 สาเหตุหลักที่ทำให้ที่ดินริมแม่น้ำถูกกัดเซาะ

สัญญาณเตือนว่าตลิ่งกำลังจะพัง

ถ้าพบสัญญาณเหล่านี้ตั้งแต่ 2 ข้อขึ้นไป ควรเริ่มวางแผนป้องกันก่อนฤดูน้ำหลากรอบถัดไป

  • ขอบตลิ่งมีรอยแตกขนานไปกับแนวแม่น้ำ
  • ฐานตลิ่งเว้าเข้าไปจนเห็นดินด้านบนยื่นออกมาเป็นชายคา
  • รากต้นไม้ริมน้ำโผล่ หรือต้นไม้เอียงลงน้ำ
  • รั้ว เสา หรือพื้นลานใกล้ตลิ่งทรุดหรือเอียง
  • มีน้ำซึมออกจากหน้าตลิ่งหลังน้ำลด
  • ระยะจากตัวบ้านหรือสิ่งปลูกสร้างถึงขอบตลิ่งลดลงทุกปี

อาการเหล่านี้ใกล้เคียงกับปัญหาดินทรุดตัวบนพื้นที่ทั่วไป หากต้องการแยกให้ชัด อ่านต่อได้ที่บทความดินทรุดตัวเกิดจากอะไร

แนวกันคลื่นริมตลิ่งมีแบบไหนบ้าง

แนวป้องกันตลิ่งมีหลายรูปแบบ แต่ละแบบเหมาะกับสภาพพื้นที่และงบประมาณต่างกัน

รูปแบบจุดเด่นข้อจำกัดเหมาะกับ
ปลูกพืชคลุมตลิ่งต้นทุนต่ำ เป็นธรรมชาติใช้เวลานานกว่ารากจะยึดดิน ต้านน้ำแรงไม่ได้ตลิ่งลาด น้ำไหลช้า
หินทิ้ง (Riprap)ติดตั้งง่าย ยืดหยุ่นต้องใช้หินก้อนใหญ่และปริมาณมาก หินอาจถูกน้ำพาไหลพื้นที่ที่หาหินใหญ่ได้ง่าย
กล่องเกเบี้ยนและกล่องแมทเทรสยืดหยุ่นตามการทรุดตัว น้ำซึมผ่านได้ ใช้หินขนาดกลางได้ต้องติดตั้งและเรียงหินให้ถูกวิธีตลิ่งทั่วไปถึงตลิ่งที่น้ำไหลแรง
กำแพงคอนกรีต / เข็มพืดแข็งแรง ใช้พื้นที่น้อยต้นทุนสูง แตกร้าวเมื่อฐานทรุด ต้องมีระบบระบายน้ำพื้นที่จำกัดหรือเขตเมือง

ถ้ากำลังเลือกระหว่างเกเบี้ยนกับคอนกรีต มีรายละเอียดเปรียบเทียบเพิ่มเติมในบทความกำแพงกันดินกล่องเกเบี้ยนกับกำแพงคอนกรีต

ทำไมกล่องเกเบี้ยนจึงเหมาะกับงานป้องกันตลิ่ง

กล่องเกเบี้ยนคือกล่องตาข่ายลวดถักเกลียวคู่รูปหกเหลี่ยม (Double Twist Hexagonal Mesh) ที่บรรจุหินไว้ภายใน เมื่อวางเรียงต่อกันจะกลายเป็นโครงสร้างแบบกำแพงกันดินอาศัยน้ำหนัก (Gravity Wall) มีคุณสมบัติที่ตอบโจทย์งานริมน้ำโดยตรง

  • ยืดหยุ่น ถ้าฐานทรุดหรือถูกกัดบางส่วน กล่องจะขยับตามได้โดยไม่แตกหักทั้งแผงเหมือนคอนกรีต
  • น้ำซึมผ่านได้ ช่องว่างระหว่างหินช่วยระบายน้ำในดินหลังตลิ่ง ลดแรงดันน้ำที่เป็นต้นเหตุของการพังหลังน้ำลด
  • สลายพลังงานคลื่น ผิวหินที่ขรุขระช่วยลดความแรงของน้ำที่กระทบตลิ่ง
  • ใช้หินขนาดกลางได้ หินที่เล็กเกินกว่าจะต้านน้ำได้เมื่อวางเดี่ยว ๆ จะทำงานได้ดีเมื่ออยู่รวมกันในกล่อง
  • กลมกลืนกับธรรมชาติ เมื่อเวลาผ่านไป ตะกอนจะแทรกในช่องหินและพืชขึ้นปกคลุมได้

คุณภาพของลวดและการเคลือบผิวมีผลโดยตรงกับอายุการใช้งานในน้ำ ควรเลือกกล่องที่ผลิตตามมาตรฐาน เช่น BS EN 10223-3 หรือ ASTM A975 และเลือกชนิดเคลือบให้เหมาะกับสภาพน้ำ ดูรายละเอียดได้ที่ส่วนประกอบของกล่องเกเบี้ยนที่ดีและกล่องเกเบี้ยนทำจากอะไร

วิธีสร้างแนวกันคลื่นเบื้องต้นด้วยกล่องเกเบี้ยน

ขั้นตอนด้านล่างเป็นแนวทางสำหรับตลิ่งขนาดเล็กถึงกลาง เช่น ตลิ่งริมคลองหรือแม่น้ำสายรองที่สูงไม่เกิน 2-3 เมตร เพื่อให้เจ้าของที่ดินเข้าใจหลักการและคุยกับผู้รับเหมาได้ตรงจุด

image 1
โครงสร้างแนวกันตลิ่งด้วยกล่องเกเบี้ยน กล่องแมทเทรส และแผ่นใยสังเคราะห์

ขั้นตอนที่ 1 สำรวจพื้นที่และขออนุญาต

วัดความสูงตลิ่ง ความยาวช่วงที่ถูกกัดเซาะ ระดับน้ำสูงสุดที่เคยขึ้นถึง และสังเกตว่าตลิ่งอยู่ด้านนอกโค้งน้ำหรือไม่ จากนั้นตรวจสอบเรื่องการขออนุญาต เพราะงานที่ล่วงล้ำเข้าไปในลำน้ำสาธารณะต้องได้รับอนุญาตจากกรมเจ้าท่าตามมาตรา 117 แห่งพระราชบัญญัติการเดินเรือในน่านน้ำไทย พ.ศ. 2456 ก่อนลงมือ

ขั้นตอนที่ 2 ปรับแต่งลาดตลิ่ง

ขุดดินที่หลวมหรือพังแล้วออก ตัดตลิ่งที่ชันหรือเว้าให้เป็นลาดสม่ำเสมอ แล้วบดอัดดินฐานให้แน่น ตลิ่งที่ลาดเอียงจะรับแรงได้ดีกว่าตลิ่งตั้งชัน

ขั้นตอนที่ 3 ปูแผ่นใยสังเคราะห์

ปูแผ่นใยสังเคราะห์ (Geotextile) ชนิดไม่ถักทอคลุมผิวดินทั้งหมดที่จะวางกล่อง ทำหน้าที่เป็นตัวกรอง ให้น้ำไหลผ่านแต่กันเม็ดดินไม่ให้หลุดลอดช่องหินออกไป ขั้นตอนนี้มักถูกข้าม และเป็นสาเหตุหลักที่ทำให้ดินหลังแนวเกเบี้ยนยุบเป็นโพรงในภายหลัง

ขั้นตอนที่ 4 ป้องกันฐานด้วยกล่องแมทเทรส

ฐานตลิ่งคือจุดที่ถูกกัดเซาะมากที่สุด ควรขุดฝังฐานกล่องแถวล่างให้ต่ำกว่าระดับท้องน้ำ หรือปูกล่องแมทเทรสซึ่งเป็นกล่องแบบแบนยื่นออกไปทางลำน้ำเป็นแผ่นรองฐาน (Apron) เมื่อท้องน้ำหน้าแนวถูกกัด แผ่นแมทเทรสจะยุบตัวลงไปปิดหลุมเองโดยไม่ทำให้แนวด้านบนพัง (ความแตกต่างระหว่างกล่องเกเบี้ยนกับกล่องแมทเทรส)

ขั้นตอนที่ 5 ประกอบและวางกล่อง

กางกล่องที่พับมาแบบแบน ตั้งผนังข้างและแผ่นกั้นกลาง (Diaphragm) ผูกมุมด้วยลวดผูกให้แน่น จากนั้นวางกล่องเรียงตามแนว ผูกกล่องข้างเคียงเข้าหากันทุกขอบที่สัมผัสกัน ถ้าซ้อนหลายชั้น ให้ชั้นบนถอยร่นเข้าหาตลิ่งเป็นขั้นบันได

ขั้นตอนที่ 6 บรรจุหิน

ใช้หินแข็ง ไม่ผุ ขนาดใหญ่กว่าช่องตาข่าย โดยทั่วไปอยู่ราว 100-250 มิลลิเมตรสำหรับกล่องเกเบี้ยน ใส่หินเป็นชั้น ชั้นละประมาณ 1 ใน 3 ของความสูงกล่อง แล้วผูกลวดยึดรั้งระหว่างผนังหน้าและหลังก่อนใส่ชั้นถัดไป เพื่อไม่ให้กล่องโป่ง เรียงหินด้านหน้าให้แน่นและเติมหินเล็กอุดช่องว่าง ถ้าอยากประมาณปริมาณหินที่ต้องสั่ง ดูได้ที่บทความกล่องเกเบี้ยน 1 กล่องใส่หินได้กี่คิว

ขั้นตอนที่ 7 ปิดฝาและผูกให้แน่น

เติมหินให้สูงเกินขอบกล่องเล็กน้อยเผื่อการยุบตัว ปิดฝาแล้วผูกฝากับขอบผนังทุกด้าน รวมถึงแผ่นกั้นกลาง ฝาที่ผูกไม่แน่นคือจุดที่หินหลุดออกเมื่อน้ำไหลแรง

ขั้นตอนที่ 8 ถมหลังแนวและฝังปลายแนวเข้าตลิ่ง

ถมดินหลังแนวกล่องเป็นชั้นและบดอัด ปลายแนวทั้งสองด้านต้องหักเลี้ยวฝังเข้าไปในตลิ่ง เพื่อไม่ให้น้ำกัดอ้อมด้านหลัง จากนั้นปลูกหญ้าหรือพืชคลุมดินบนตลิ่งเหนือแนว และทำทางระบายน้ำฝนไม่ให้ไหลบ่าข้ามขอบตลิ่ง

image 2
สรุป 8 ขั้นตอนสร้างแนวกันคลื่นเบื้องต้น

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในการทำแนวกันตลิ่ง

  • ไม่ป้องกันฐาน แนวกล่องสวยแต่ฐานลอยอยู่บนท้องน้ำ พอน้ำหลากกัดใต้ฐาน แนวทั้งหมดก็ล้มลงน้ำ
  • ไม่ปูแผ่นใยสังเคราะห์ ดินหลังแนวไหลออกทางช่องหิน เกิดโพรงและการทรุดด้านบน
  • ทำแค่ช่วงที่พัง การทำเฉพาะจุดโดยไม่ฝังปลายแนว ทำให้น้ำไปกัดต่อที่ปลายทั้งสองข้าง
  • ใช้หินผิดขนาด หินเล็กกว่าช่องตาข่ายจะหลุดออก หินผุจะแตกและยุบในไม่กี่ปี
  • ไม่ผูกลวดยึดรั้งภายใน กล่องโป่งออกด้านหน้า เสียรูปทรงและความแข็งแรง
  • เลือกกล่องคุณภาพต่ำ ลวดบางหรือเคลือบผิวไม่ได้มาตรฐานจะเป็นสนิมเร็วเมื่ออยู่ในน้ำ
image 3
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในการทำแนวกันตลิ่ง

เมื่อไหร่ควรให้วิศวกรออกแบบ

แนวทางเบื้องต้นข้างต้นใช้ได้กับตลิ่งขนาดเล็กที่น้ำไหลไม่แรงมาก แต่ควรให้วิศวกรโยธาหรือวิศวกรแหล่งน้ำคำนวณออกแบบ ถ้ามีกรณีใดกรณีหนึ่งต่อไปนี้

  • ตลิ่งสูงเกิน 3 เมตร หรือต้องซ้อนกล่องเกิน 3 ชั้น
  • ตลิ่งอยู่ด้านนอกโค้งน้ำของแม่น้ำสายหลัก หรือมีเรือขนาดใหญ่วิ่งผ่านเป็นประจำ
  • มีบ้าน ถนน หรืออาคารอยู่ใกล้ขอบตลิ่ง
  • ตลิ่งพังเป็นแผงใหญ่แล้ว หรือดินฐานเป็นดินเหนียวอ่อน

วิศวกรจะตรวจสอบเสถียรภาพทั้งการล้มคว่ำ การเลื่อนไถล และกำลังรับน้ำหนักของดินฐาน รวมถึงกำหนดความลึกฐานและความยาวแผ่นแมทเทรสให้เหมาะกับความลึกการกัดเซาะที่คาดการณ์ได้

คำถามที่พบบ่อย

ตลิ่งพังหลังน้ำลด ไม่ใช่ตอนน้ำขึ้น เกิดจากอะไร

เกิดจากน้ำในดินตลิ่งระบายออกไม่ทันเมื่อระดับน้ำในแม่น้ำลดลงเร็ว ดินที่อิ่มน้ำจึงหนักขึ้นและมีแรงดันน้ำดันตลิ่งออกมา แนวป้องกันที่น้ำซึมผ่านได้ เช่น กล่องเกเบี้ยนที่ปูแผ่นใยสังเคราะห์ด้านหลัง ช่วยลดปัญหานี้ได้

กล่องเกเบี้ยนกับกล่องแมทเทรสต่างกันอย่างไรในงานกันตลิ่ง

กล่องเกเบี้ยนมีความสูงมาก ใช้ทำผนังตั้งรับดิน ส่วนกล่องแมทเทรสเป็นกล่องแบน สูงราว 0.17-0.30 เมตร ใช้ปูคลุมลาดตลิ่งหรือปูเป็นแผ่นรองฐานกันการกัดเซาะใต้แนว งานส่วนใหญ่ใช้ทั้งสองแบบร่วมกัน

แนวกันตลิ่งกล่องเกเบี้ยนอยู่ได้นานแค่ไหน

ขึ้นกับคุณภาพลวด ชนิดการเคลือบ และสภาพน้ำ กล่องที่ผลิตได้มาตรฐานและติดตั้งถูกวิธีใช้งานได้หลายสิบปี ในน้ำที่มีความเค็มหรือมลพิษสูง ควรเลือกลวดเคลือบสังกะสีหุ้มพีวีซีเพื่อยืดอายุ

ต้องขออนุญาตก่อนทำแนวกันตลิ่งหรือไม่

ถ้างานล่วงล้ำเข้าไปในลำน้ำสาธารณะ ต้องขออนุญาตจากกรมเจ้าท่าตามมาตรา 117 แห่งพระราชบัญญัติการเดินเรือในน่านน้ำไทย พ.ศ. 2456 การก่อสร้างโดยไม่ได้รับอนุญาตมีโทษทั้งจำคุกและปรับ ควรติดต่อสำนักงานเจ้าท่าในพื้นที่ก่อนเริ่มงาน

ทำแนวกันตลิ่งด้วยกล่องเกเบี้ยนใช้งบประมาณเท่าไร

ขึ้นกับความยาวแนว ความสูง จำนวนชั้น ราคาหินในพื้นที่ และค่าแรง ส่วนราคากล่องเกเบี้ยนแต่ละขนาดดูได้ที่บทความราคากล่องเกเบี้ยน

ปรึกษาเรื่องกล่องเกเบี้ยนสำหรับงานป้องกันตลิ่งกับ NP Gabion

การกัดเซาะตลิ่งไม่หยุดเอง และทุกฤดูน้ำหลากที่ผ่านไปจะทำให้การแก้ไขยากและแพงขึ้น การเริ่มต้นจากความเข้าใจสาเหตุ แล้วเลือกวัสดุที่ได้มาตรฐานพร้อมติดตั้งให้ถูกวิธี คือทางที่คุ้มค่าที่สุดในระยะยาว

NP Gabion โดยบริษัท นลินธรณ์พาณิชย์ จำกัด เป็นผู้ผลิตและจำหน่ายกล่องเกเบี้ยน กล่องแมทเทรส และแผ่นใยสังเคราะห์ ผลิตจากลวดคุณภาพตามมาตรฐาน พร้อมจัดส่งทั่วประเทศ ดูสินค้าทั้งหมดและตัวอย่างผลงาน หรือติดต่อทีมงานเพื่อขอคำแนะนำเรื่องขนาดกล่องและปริมาณวัสดุสำหรับตลิ่งของคุณ

โทร 095-165-1616 | แอดไลน์ NP Gabion

เราใช้คุกกี้เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพ และประสบการณ์ที่ดีในการใช้งานเว็บไซต์ กด "MORE INFO" เพื่ออ่านเพิ่มเติม หรือกด "ACCEPT" เพื่อยอมรับข้อตกลงในการเก็บข้อมูล